Nghiên cứu có con người tham gia: những gì phải làm trước khi bắt đầu

Nếu nghiên cứu của bạn có con người tham gia — phỏng vấn, khảo sát, thí nghiệm, thu thập dữ liệu cá nhân — thì việc xét duyệt đạo đức phải diễn ra trước khi bắt đầu thu thập.

Đây không phải thủ tục hành chính để vượt qua. Nó là cơ chế bảo vệ những người đang bỏ thời gian và đôi khi chịu rủi ro để bạn có dữ liệu.

Lưu ý: quy định cụ thể khác nhau giữa các ngành, các cơ sở và các nước. Bài này nêu nguyên tắc chung — luôn tra cứu quy định của cơ sở bạn và của lĩnh vực bạn làm.

Khi nào cần xét duyệt

Thường cần khi nghiên cứu:

• Có phỏng vấn, khảo sát, quan sát người tham gia.
• Thu thập dữ liệu cá nhân có thể định danh.
• Có can thiệp lên người tham gia.
• Dùng mẫu sinh học.
• Có nhóm dễ bị tổn thương tham gia — trẻ em, người bệnh, người không đủ năng lực đồng ý, người ở vị thế phụ thuộc.
• Có yếu tố rủi ro về thể chất, tâm lý, xã hội hoặc pháp lý cho người tham gia.
• Dùng dữ liệu thứ cấp có chứa thông tin cá nhân.

Nguyên tắc an toàn: hỏi trước khi bắt đầu, kể cả khi bạn nghĩ nghiên cứu của mình không cần. Việc xin duyệt hồi tố thường không được chấp nhận, và dữ liệu đã thu có thể không dùng được cho công bố.

Ba nguyên tắc cốt lõi

Tôn trọng con người. Người tham gia có quyền quyết định về việc tham gia, dựa trên thông tin đầy đủ, và không bị ép buộc.

Cân bằng lợi ích và rủi ro. Nghiên cứu phải có giá trị đủ để biện minh cho rủi ro mà người tham gia chịu, và rủi ro phải được giảm thiểu tối đa.

Công bằng. Gánh nặng và lợi ích của nghiên cứu được phân bổ hợp lý — không chọn một nhóm dễ tiếp cận chỉ vì họ dễ tiếp cận.

Bản đồng ý tham gia

Đây là phần quan trọng nhất và hay bị làm hình thức:

Nội dung cần có:

• Mục đích nghiên cứu, bằng ngôn ngữ người thường hiểu được.
• Người tham gia sẽ phải làm gì, mất bao lâu.
• Rủi ro và bất tiện — nêu rõ, không giảm nhẹ.
• Lợi ích, nếu có — và trung thực nếu không có lợi ích trực tiếp cho họ.
• Dữ liệu được dùng làm gì, lưu bao lâu, ai tiếp cận được.
• Quyền rút lui bất cứ lúc nào mà không phải giải thích và không bị bất lợi.
• Thông tin liên hệ để hỏi hoặc khiếu nại.

Nguyên tắc: đồng ý là một quá trình, không phải một chữ ký. Người tham gia cần có cơ hội hỏi, có thời gian cân nhắc, và có thể rút lại sau đó.

Lỗi thường gặp: viết bằng ngôn ngữ chuyên môn mà người tham gia không hiểu. Nếu họ ký mà không hiểu, đó không phải sự đồng ý thật.

Với nhóm dễ bị tổn thương

Cần thêm cơ chế bảo vệ:

Trẻ em: cần đồng ý của người giám hộ, và với trẻ đủ lớn thì cần cả sự đồng thuận của chính trẻ. Trẻ có quyền từ chối kể cả khi cha mẹ đã đồng ý.

Người không đủ năng lực đồng ý: có quy định riêng và thường cần cơ chế chặt hơn.

Người ở vị thế phụ thuộc — sinh viên của bạn, bệnh nhân của bạn, nhân viên. Đây là chỗ dễ có sự ép buộc ngầm: họ khó từ chối vì lo ảnh hưởng tới quan hệ. Cách xử lý: để người khác mời tham gia, nêu rõ việc từ chối không ảnh hưởng gì, và cân nhắc không tuyển nhóm này nếu có lựa chọn khác.

Người trong hoàn cảnh khó khăn: cẩn trọng với việc dùng khoản bồi dưỡng lớn — nó có thể trở thành sự ép buộc về kinh tế.

Bảo mật dữ liệu

• Tách thông tin định danh khỏi dữ liệu nghiên cứu ngay từ đầu.
• Lưu trữ an toàn — mã hoá, phân quyền, không để trên thiết bị cá nhân không bảo vệ.
• Chỉ thu thập những gì cần cho câu hỏi nghiên cứu.
• Có kế hoạch về thời hạn lưu và cách huỷ.
• Cẩn thận với khả năng tái định danh — kể cả khi đã bỏ tên, tổ hợp các thuộc tính có thể nhận ra một người, đặc biệt trong nhóm nhỏ.

Về việc trích dẫn: khi trích lời người tham gia trong bài báo, cần bảo đảm không nhận ra được họ — kể cả với người trong cùng tổ chức hoặc cộng đồng của họ.

Về việc chia sẻ dữ liệu sau này

Đây là điểm ngày càng quan trọng và hay bị bỏ sót:

Nếu bạn định công khai dữ liệu kèm bài báo, hoặc lưu cho nghiên cứu sau, điều đó phải được nêu trong bản đồng ý ban đầu. Không thể xin phép hồi tố sau khi người tham gia đã rời đi.

Cách làm tốt: nêu rõ các mức chia sẻ có thể và cho người tham gia chọn.

Các lỗi thường gặp

Nộp hồ sơ muộn. Bắt đầu thu dữ liệu rồi mới xin duyệt — hội đồng không duyệt hồi tố được.

Bản đồng ý viết bằng ngôn ngữ chuyên môn.

Giảm nhẹ rủi ro trong hồ sơ.

Kế hoạch bảo mật sơ sài — chỉ ghi sẽ bảo mật mà không nói cụ thể thế nào.

Cỡ mẫu không có căn cứ — thu thập nhiều hơn cần thiết cũng là vấn đề đạo đức vì nó lấy thời gian của nhiều người hơn mức cần.

Không xin duyệt lại khi thay đổi thiết kế.

Không tính tới bối cảnh văn hoá — cách hỏi phù hợp ở nơi này có thể không phù hợp ở nơi khác.

Khi có sự cố trong quá trình nghiên cứu

• Người tham gia gặp khó chịu về tâm lý — dừng lại, hỏi họ có muốn tiếp tục không, và có sẵn thông tin về nơi hỗ trợ.
• Phát hiện thông tin đáng lo — chẳng hạn người tham gia tiết lộ điều liên quan tới an toàn của họ hoặc người khác. Cần có kế hoạch cho tình huống này từ trước, và nêu giới hạn của việc bảo mật trong bản đồng ý.
• Rò rỉ dữ liệu — báo ngay theo quy trình và thông báo cho người bị ảnh hưởng.
• Người tham gia rút lui — tôn trọng ngay, và làm rõ dữ liệu đã thu được xử lý thế nào.

Ngoài việc xin duyệt

Đạo đức nghiên cứu không dừng ở tờ giấy phê duyệt:

• Tôn trọng thời gian của người tham gia — đúng hẹn, không kéo dài quá thoả thuận.
• Trả lại kết quả cho cộng đồng tham gia nếu phù hợp — đây là điều nhiều nghiên cứu bỏ qua.
• Không hứa những gì bạn không làm được — chẳng hạn nghiên cứu này sẽ thay đổi chính sách.
• Ghi nhận đóng góp của cộng tác viên địa phương và của người hỗ trợ.
• Cẩn trọng khi nghiên cứu về cộng đồng không phải của mình — tham vấn người trong cộng đồng đó từ khâu thiết kế.

Với nghiên cứu sinh

• Hỏi về quy trình từ đầu — thời gian xét duyệt có thể mất vài tuần tới vài tháng, cần tính vào kế hoạch.
• Nhờ người có kinh nghiệm xem hồ sơ trước khi nộp.
• Đừng coi đây là rào cản — quá trình chuẩn bị hồ sơ thường giúp bạn nhận ra vấn đề trong thiết kế nghiên cứu.
• Lưu giữ toàn bộ hồ sơ — bạn sẽ cần khi công bố; nhiều tạp chí yêu cầu thông tin về xét duyệt đạo đức.

Một điều đáng nhớ

Người tham gia nghiên cứu không có nghĩa vụ giúp bạn. Họ bỏ thời gian, đôi khi chia sẻ điều riêng tư, và đôi khi chịu rủi ro — để bạn có thứ bạn cần.

Nhìn theo cách đó, việc bảo vệ họ không phải thủ tục cản trở nghiên cứu mà là điều kiện tối thiểu để nghiên cứu đó xứng đáng được thực hiện.

Câu hỏi thường gặp