Cân nhắc dừng lại: khi nào đó là quyết định đúng

Đây là chủ đề gần như không ai nói tới trong môi trường học thuật — nên người đang cân nhắc thường nghĩ chỉ mình mới thế, và cảm thấy đó là thất bại cá nhân.

Thực tế, tỉ lệ không hoàn thành chương trình tiến sĩ ở nhiều nơi khá cao, và phần lớn người bỏ không phải vì thiếu năng lực.

Trước hết: phân biệt giai đoạn khó với vấn đề thật

Mọi hành trình nghiên cứu đều có giai đoạn muốn bỏ. Cần phân biệt:

Giai đoạn khó — thường qua được:

• Vùng trũng giữa chặng — thường quanh năm thứ hai, thứ ba. Cái mới đã hết, đích còn xa.
• Sau một thất bại cụ thể — bài bị từ chối, thí nghiệm không ra.
• Giai đoạn viết — nhiều người thấy nặng nhất ở đây.
• Kiệt sức tạm thời do làm quá nhiều.

Vấn đề thật — cần xem xét nghiêm túc:

• Bạn nhận ra mình không thích chính công việc nghiên cứu, không chỉ đề tài này.
• Mục tiêu ban đầu không còn phù hợp — bạn học tiến sĩ để làm giảng viên nhưng nay không muốn nữa.
• Vấn đề nghiêm trọng với môi trường mà không giải quyết được.
• Sức khoẻ thể chất hoặc tinh thần đang xấu đi rõ rệt.
• Hoàn cảnh cá nhân thay đổi căn bản.
• Đã nhiều năm mà không có tiến triển dù đã thử nhiều cách.

Cách phân biệt: hỏi mình câu này — nếu ngày mai mọi rào cản hiện tại biến mất, tôi có muốn tiếp tục không? Nếu câu trả lời vẫn là không, đó là tín hiệu khác với việc chỉ đang mệt.

Đừng quyết định trong lúc cạn kiệt

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.

Quyết định lớn đưa ra khi đang kiệt sức, mất ngủ, hoặc trong giai đoạn trầm cảm thường không phải quyết định tốt nhất.

Việc nên làm trước:

• Nghỉ thật một thời gian nếu có thể — nhiều nơi cho bảo lưu.
• Xử lý phần sức khoẻ trước — nếu có dấu hiệu trầm cảm hoặc lo âu, tìm hỗ trợ chuyên môn. Nhiều người thấy vấn đề trông rất khác sau khi được điều trị.
• Nói với người ngoài — người không trong hệ thống học thuật thường cho góc nhìn mới.
• Cho mình một khoảng thời gian — quyết định sau ba tháng thay vì trong tuần này.

Các phương án trước khi dừng hẳn

Nhiều người không biết là có:

Bảo lưu. Tạm dừng có thời hạn rồi quay lại. Đây là lựa chọn nhiều người dùng và không mất những gì đã học.

Đổi đề tài. Nếu vấn đề nằm ở hướng nghiên cứu chứ không ở việc nghiên cứu.

Đổi người hướng dẫn. Nếu vấn đề nằm ở quan hệ đó.

Chuyển sang hình thức bán thời gian nếu cơ sở cho phép — chậm hơn nhưng bền hơn.

Chuyển sang bằng cấp khác. Ở một số hệ thống, có thể nhận bằng thạc sĩ dựa trên công việc đã làm thay vì đi tiếp tới tiến sĩ.

Đổi cơ sở đào tạo. Khó nhưng có người làm được.

Thu hẹp phạm vi đề tài để hoàn thành được với những gì đã có.

Việc nên làm: hỏi bộ phận đào tạo sau đại học về các phương án. Nhiều người bỏ mà chưa từng hỏi.

Nếu quyết định dừng

Dừng có kế hoạch khác hẳn với biến mất:

• Làm thủ tục chính thức — thông báo, hoàn tất giấy tờ.
• Xin xác nhận về những gì đã hoàn thành — môn học, tín chỉ, các mốc đã qua.
• Làm rõ về dữ liệu và công trình — ai giữ, bạn có được dùng không, các bài đang dở xử lý thế nào.
• Hoàn tất các nghĩa vụ nếu có cam kết về học bổng hoặc tài trợ — điều này quan trọng và cần làm rõ sớm.
• Chia tay tử tế — bạn có thể cần thư giới thiệu, và giới học thuật nhỏ hơn bạn nghĩ.
• Lưu lại công việc của mình.

Những gì bạn mang theo

Đây là phần người bỏ dở thường không nhận ra:

• Khả năng nghiên cứu độc lập — tìm thông tin, đánh giá nguồn, thiết kế cách kiểm chứng.
• Khả năng làm việc với dự án dài không có người giám sát hằng ngày.
• Kỹ năng viết và trình bày nội dung phức tạp.
• Phân tích dữ liệu tuỳ ngành.
• Chuyên môn sâu về một lĩnh vực.
• Khả năng chịu đựng sự bất định và thất bại.
• Mạng lưới đã xây dựng.

Những thứ này có giá trị thật ở nhiều vị trí ngoài học thuật — và nhiều người phát hiện họ hợp với môi trường khác hơn.

Về mặt cảm xúc

• Cảm giác thất bại là bình thường và sẽ nhẹ dần.
• Bạn không nợ ai lời giải thích chi tiết. Một câu ngắn gọn là đủ với phần lớn người hỏi.
• Sẽ có người nói điều không hay — thường là người không hiểu hoàn cảnh của bạn.
• Nhiều người bỏ dở sau này nói đó là quyết định đúng — dù lúc đó rất khó.
• Nếu bạn thấy khó vượt qua, hỗ trợ tâm lý giúp được — đây là một mất mát thật và cần thời gian.

Về việc so sánh: con đường của mỗi người khác nhau, và việc hoàn thành một chương trình không phải thước đo giá trị con người. Điều này nghe sáo nhưng đáng nhắc lại trong giai đoạn đó.

Bước tiếp theo

• Cho mình thời gian trước khi quyết định hướng mới.
• Nói chuyện với người đã chuyển từ học thuật ra ngoài — họ hiểu quá trình này.
• Viết lại hồ sơ theo ngôn ngữ của lĩnh vực mới — nhiều kỹ năng cần được diễn đạt khác đi.
• Không giấu giai đoạn này trong hồ sơ — trình bày nó như một giai đoạn học tập và nêu những gì bạn làm được.
• Giữ liên lạc với mạng lưới đã có.

Với người hướng dẫn và cơ sở đào tạo

• Nhận ra dấu hiệu sớm và hỏi trực tiếp.
• Nói về các phương án thay vì chỉ có hoàn thành hoặc bỏ.
• Không coi việc dừng là thất bại của người học — nhiều nguyên nhân thuộc về môi trường.
• Hỗ trợ quá trình chuyển tiếp — thư giới thiệu, kết nối.
• Rà soát nếu nhiều người cùng bỏ — đó là tín hiệu về hệ thống chứ không phải về cá nhân.

Một điều đáng nhớ

Bắt đầu một chương trình tiến sĩ là một quyết định. Tiếp tục nó cũng là một quyết định — được đưa ra lại mỗi năm, dựa trên hoàn cảnh hiện tại chứ không dựa trên hoàn cảnh lúc bạn bắt đầu.

Nhìn theo cách đó, việc dừng lại khi hoàn cảnh đã đổi không phải bỏ cuộc — nó là ra quyết định dựa trên thông tin bạn không có được lúc đầu.

Câu hỏi thường gặp