Khi quan hệ với người hướng dẫn có vấn đề: các bước xử lý

Quan hệ với người hướng dẫn là yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới trải nghiệm của một nghiên cứu sinh — nhiều hơn cả đề tài hay cơ sở đào tạo.

Đây cũng là quan hệ có chênh lệch quyền lực rất lớn: họ ảnh hưởng tới tiến độ, công bố, thư giới thiệu và cơ hội của bạn. Khi có vấn đề, người học thường chịu thiệt và ngại lên tiếng.

Phân biệt các mức

Khác biệt về phong cách làm việc. Họ quản lý sát trong khi bạn thích tự chủ, hoặc ngược lại. Đây là chuyện thường và giải quyết được bằng trao đổi.

Vấn đề về thời gian và sự quan tâm. Họ quá bận, hiếm khi gặp, phản hồi bản thảo mất nhiều tháng. Phổ biến và có cách xử lý.

Bất đồng về chuyên môn. Về hướng nghiên cứu, về phương pháp. Có thể giải quyết được, đôi khi cần bên thứ ba.

Vấn đề về công bằng. Không được ghi tên đúng vai trò, ý tưởng của bạn xuất hiện trong công trình khác, hoặc bị giao việc ngoài phạm vi nghiên cứu của bạn.

Vấn đề về ứng xử. Hạ nhục, sỉ nhục trước người khác, đe doạ về tương lai của bạn.

Vấn đề nghiêm trọng. Quấy rối, phân biệt đối xử, ép làm điều vi phạm liêm chính.

Bốn mức đầu thường xử lý được bằng trao đổi và điều chỉnh. Hai mức sau cần can thiệp chính thức.

Với vấn đề về thời gian và phản hồi

Đây là than phiền phổ biến nhất. Vài cách làm cụ thể:

• Đặt lịch gặp định kỳ thay vì gặp khi cần — lịch cố định dễ được giữ hơn.
• Gửi chương trình trước buổi gặp — nêu rõ bạn cần quyết định gì.
• Gửi tóm tắt sau mỗi buổi — những gì đã thống nhất, ai làm gì. Điều này vừa tránh hiểu nhầm vừa là ghi chép.
• Hỏi rõ về thời gian phản hồi khi gửi bản thảo, và nhắc lịch sự khi quá hạn.
• Gửi từng phần thay vì cả chương — phản hồi cho mười trang nhanh hơn nhiều so với một trăm trang.
• Nói rõ mức khẩn — phân biệt việc cần gấp với việc có thể chờ.

Cách nêu vấn đề

Khi cần trao đổi thẳng:

• Chọn thời điểm — không phải lúc họ đang căng hoặc vội.
• Nói về tác động, không về tính cách — em cần phản hồi sớm hơn để kịp tiến độ, thay vì thầy chậm quá.
• Đề xuất giải pháp cụ thể, không chỉ nêu vấn đề.
• Hỏi về góc nhìn của họ — có thể có ràng buộc bạn không biết.
• Ghi lại sau đó.

Nếu bạn ngại nói trực tiếp: viết thư điện tử lịch sự nêu vấn đề và đề xuất. Nhiều người thấy dễ hơn, và nó cũng tạo ghi chép.

Khi trao đổi không hiệu quả

• Tìm người thứ hai — đồng hướng dẫn, thành viên hội đồng, hoặc một người trong khoa có thể tư vấn về chuyên môn.
• Nói với bộ phận phụ trách đào tạo sau đại học — nhiều cơ sở có người phụ trách việc này.
• Tìm người cố vấn ngoài — người trong ngành ở nơi khác, có thể góp ý chuyên môn mà không có xung đột.
• Xây mạng lưới rộng hơn để không phụ thuộc hoàn toàn vào một người.

Với vấn đề về công bằng trong công bố

Đây là vấn đề cụ thể và cần xử lý sớm:

• Thoả thuận về tác giả từ đầu dự án, không đợi tới khi bài viết xong. Ghi lại bằng văn bản dù chỉ trong một thư điện tử.
• Tìm hiểu tiêu chí về quyền tác giả được áp dụng trong ngành và ở cơ sở của bạn.
• Nếu có bất đồng, nêu sớm và tham chiếu tới tiêu chí chung thay vì đặt vấn đề như yêu cầu cá nhân.
• Ghi chép công việc của mình — đây là bằng chứng nếu cần.
• Nếu không giải quyết được, có cơ chế — hầu hết cơ sở có quy định về tranh chấp quyền tác giả.

Với vấn đề nghiêm trọng

Với quấy rối, phân biệt đối xử, hoặc yêu cầu vi phạm liêm chính:

• Ghi lại ngay — thời gian, nội dung, ai có mặt. Ghi càng sớm càng đáng tin.
• Lưu mọi trao đổi liên quan.
• Tìm hiểu quy trình của cơ sở — có bộ phận tiếp nhận và có quy định bảo vệ người tố cáo.
• Nói với người bạn tin — không chịu một mình.
• Tìm hỗ trợ tâm lý nếu cần — những tình huống này ảnh hưởng thật.
• Không tự đối chất với người có vấn đề.

Về việc lo ảnh hưởng tới tương lai: đây là rào cản lớn nhất khiến người học im lặng, và nỗi lo đó có cơ sở. Nhưng cần biết rằng nhiều cơ sở có quy định bảo vệ người phản ánh, và việc ghi chép đầy đủ là bảo vệ tốt nhất cho bạn.

Với yêu cầu vi phạm liêm chính — sửa dữ liệu, thêm tên người không đóng góp, chia nhỏ công bố không hợp lý — việc làm theo đặt chính bạn vào rủi ro, vì tên bạn ở trên công trình đó suốt đời.

Đổi người hướng dẫn

Đây là lựa chọn khó nhưng đôi khi đúng:

Khi nên cân nhắc:

• Đã thử trao đổi nhiều lần mà không cải thiện.
• Hướng nghiên cứu của bạn đã lệch khỏi chuyên môn của họ.
• Có vấn đề nghiêm trọng về ứng xử.
• Tiến độ bị ảnh hưởng nặng và kéo dài.

Cách làm:

• Tìm hiểu quy trình của cơ sở trước — mỗi nơi có quy định riêng.
• Tìm người mới trước khi nói, nếu có thể — bàn kín với người bạn nhắm tới.
• Nói với bộ phận đào tạo để được hướng dẫn.
• Trình bày lý do một cách chuyên nghiệp — về sự phù hợp chuyên môn, không về xung đột cá nhân, trừ khi có vấn đề nghiêm trọng cần nêu.
• Chuẩn bị cho phản ứng — có thể không dễ chịu.
• Làm rõ về dữ liệu và công trình đang dở — ai giữ, ai được dùng.

Về chi phí: đổi người hướng dẫn thường làm chậm tiến độ. Cần cân nhắc giữa chi phí đó với chi phí của việc tiếp tục trong tình trạng hiện tại.

Phòng ngừa từ đầu

Nếu bạn đang chọn người hướng dẫn:

• Nói chuyện với nghiên cứu sinh hiện tại và cựu nghiên cứu sinh của họ — đây là nguồn thông tin đáng tin nhất.
• Hỏi về cách làm việc — tần suất gặp, cách phản hồi, kỳ vọng.
• Hỏi về tỉ lệ hoàn thành của người họ từng hướng dẫn.
• Chú ý cách họ nói về người khác.
• Xem họ có bao nhiêu người đang hướng dẫn — quá nhiều nghĩa là ít thời gian cho bạn.
• Thoả thuận kỳ vọng ngay từ đầu bằng văn bản nếu được — tần suất gặp, thời gian phản hồi, nguyên tắc về quyền tác giả.

Về đồng hướng dẫn

Có hai người hướng dẫn giảm rủi ro phụ thuộc:

• Bạn có góc nhìn thứ hai về chuyên môn.
• Có người để hỏi khi một người bận.
• Giảm chênh lệch quyền lực.
• Nhưng cần rõ vai trò của mỗi người để tránh mâu thuẫn.

Một điều đáng nhớ

Quan hệ này quan trọng nhưng nó là quan hệ nghề nghiệp, không phải quan hệ mà bạn phải chịu đựng mọi thứ.

Người hướng dẫn tốt làm bạn mạnh lên và độc lập hơn theo thời gian. Nếu sau vài năm bạn thấy mình sợ hãi và phụ thuộc hơn, đó là dấu hiệu đáng xem xét — và việc xem xét đó không phải là vô ơn.

Câu hỏi thường gặp