Sau tiến sĩ: bức tranh việc làm thật và cách chuẩn bị

Đây là chủ đề nhiều chương trình đào tạo không nói rõ với nghiên cứu sinh: số người tốt nghiệp tiến sĩ nhiều hơn đáng kể so với số vị trí giảng dạy và nghiên cứu ổn định.

Điều này đúng ở nhiều nước và nhiều ngành. Biết sớm không phải để nản mà để chuẩn bị đúng.

Bức tranh trong học thuật

• Cạnh tranh cao cho các vị trí ổn định.
• Giai đoạn sau tiến sĩ có thể kéo dài — nhiều người trải qua vài hợp đồng ngắn hạn trước khi có vị trí ổn định, hoặc không bao giờ có.
• Yêu cầu về công bố ngày càng cao.
• Tính di động — nhiều vị trí đòi hỏi chuyển nơi ở, đôi khi chuyển nước.
• Thu nhập ở giai đoạn đầu thường thấp so với thời gian đào tạo đã bỏ ra.
• Khác biệt lớn giữa các ngành — một số lĩnh vực có nhu cầu tốt, một số rất hẹp.

Việc nên làm: tìm hiểu số liệu thật của ngành mình — bao nhiêu người tốt nghiệp mỗi năm, bao nhiêu vị trí mở ra, người tốt nghiệp năm năm trước hiện làm gì. Nhiều cơ sở có dữ liệu này nhưng không công bố nổi bật; hãy hỏi.

Bức tranh ngoài học thuật

Đây là phần ít được nói trong môi trường đào tạo, dù phần lớn người có bằng tiến sĩ cuối cùng làm việc ngoài học thuật.

Các hướng phổ biến:

• Nghiên cứu và phát triển trong doanh nghiệp.
• Phân tích dữ liệu và khoa học dữ liệu.
• Tư vấn — chiến lược, kỹ thuật, chính sách.
• Chính sách công — cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, viện nghiên cứu chính sách.
• Quản lý dự án và quản lý nghiên cứu.
• Xuất bản và truyền thông khoa học.
• Giáo dục ngoài bậc đại học — đào tạo doanh nghiệp, phát triển chương trình.
• Các vị trí chuyên môn tuỳ ngành — dược, kỹ thuật, tài chính, y tế.
• Khởi nghiệp dựa trên chuyên môn.

Điều đáng nói: nhiều người chuyển ra ngoài báo cáo mức hài lòng cao — không phải vì họ thất bại trong học thuật mà vì môi trường khác hợp với họ hơn.

Những gì bạn thật sự có

Nhiều người tốt nghiệp tiến sĩ tự đánh giá thấp kỹ năng của mình vì họ chỉ nhìn qua lăng kính học thuật:

• Nghiên cứu độc lập — xác định câu hỏi, tìm phương pháp, thực hiện, đánh giá kết quả.
• Quản lý dự án dài hạn không có người giám sát hằng ngày.
• Phân tích dữ liệu và tư duy định lượng tuỳ ngành.
• Viết và trình bày nội dung phức tạp cho các đối tượng khác nhau.
• Học nhanh một lĩnh vực mới — đây là kỹ năng bạn đã dùng nhiều lần.
• Đánh giá bằng chứng và nhận ra lập luận yếu.
• Làm việc với sự bất định và với thất bại.
• Giảng dạy và hướng dẫn nếu bạn có kinh nghiệm đó.

Vấn đề không phải bạn thiếu kỹ năng mà là bạn diễn đạt chúng bằng ngôn ngữ mà nhà tuyển dụng ngoài học thuật không nhận ra.

Chuẩn bị từ sớm

Điều quan trọng nhất: đừng đợi tới năm cuối.

Từ giữa chặng:

• Tìm hiểu các hướng — nói chuyện với người đã tốt nghiệp và làm ngoài học thuật.
• Xây kỹ năng bổ trợ — phân tích dữ liệu, lập trình, quản lý dự án, viết cho công chúng. Nhiều thứ học được miễn phí.
• Nhận việc ngoài phạm vi luận án — tham gia dự án hợp tác với doanh nghiệp, làm cộng tác, tư vấn ngắn hạn.
• Giữ hồ sơ về những gì bạn làm được, không chỉ về công bố.
• Mở rộng mạng lưới ngoài giới học thuật.

Về việc lo bị coi là không tận tâm: ở nhiều nơi, việc chuẩn bị cho hướng ngoài học thuật vẫn bị nhìn không thiện cảm. Nếu môi trường của bạn như vậy, hãy làm việc đó một cách kín đáo — nhưng vẫn làm.

Chuyển đổi hồ sơ

Đây là bước nhiều người làm sai:

• Hồ sơ học thuật và hồ sơ xin việc là hai loại khác nhau. Hồ sơ học thuật liệt kê đầy đủ công bố; hồ sơ xin việc ngoài thường ngắn và tập trung vào kết quả.
• Dịch kỹ năng sang ngôn ngữ của lĩnh vực đích. Thay vì nói về đề tài luận án, nói về việc bạn đã quản lý một dự án ba năm, xử lý bộ dữ liệu quy mô nào, và đưa ra kết luận gì.
• Nêu kết quả cụ thể — không chỉ mô tả công việc.
• Bỏ thuật ngữ chuyên ngành hẹp.
• Nhấn mạnh kỹ năng chuyển được hơn là nội dung chuyên môn hẹp.

Cách kiểm tra: đưa hồ sơ cho người ngoài ngành đọc. Nếu họ không hiểu bạn làm được gì, hồ sơ cần viết lại.

Về việc lo bị coi là quá chuyên sâu

Đây là lo ngại thật của một số nhà tuyển dụng — họ e rằng người có bằng tiến sĩ sẽ chán, đòi lương cao, hoặc không hợp với môi trường doanh nghiệp.

Cách xử lý:

• Cho thấy bạn hiểu công việc thực tế của vị trí đó.
• Nêu kinh nghiệm làm việc nhóm và làm theo hạn.
• Nói rõ vì sao bạn muốn vị trí này, cụ thể.
• Đừng nói về việc rời học thuật như một thất bại — nói về điều bạn muốn làm.

Nếu bạn muốn ở lại học thuật

Cần chiến lược rõ ràng:

• Công bố đều và ở nơi được ngành coi trọng.
• Xây hồ sơ có mạch — một hướng nghiên cứu nhận diện được, không phải nhiều bài rời rạc.
• Kinh nghiệm giảng dạy nếu vị trí đích yêu cầu.
• Kinh nghiệm xin tài trợ — đây là yếu tố ngày càng quan trọng.
• Mạng lưới — nhiều cơ hội đến qua người biết bạn.
• Tính linh hoạt về địa điểm — đây là yếu tố thực tế lớn.
• Có phương án dự phòng — điều này không mâu thuẫn với việc theo đuổi học thuật.

Về mặt tâm lý

• Rời học thuật không phải thất bại. Đây là quan niệm phổ biến trong môi trường đào tạo và nó gây hại thật.
• Nhiều người mất một thời gian để chấp nhận việc đổi hướng — đây là mất mát thật vì bạn đã đầu tư nhiều năm.
• Cảm giác lãng phí thời gian là phổ biến nhưng thường không đúng — kỹ năng bạn có là thật.
• Nói chuyện với người đã chuyển — họ hiểu quá trình này hơn ai hết.
• Nếu bạn thấy khó vượt qua, hỗ trợ tâm lý giúp được.

Với cơ sở đào tạo và người hướng dẫn

• Nói thật về thị trường ngay từ khi tuyển sinh.
• Công bố số liệu về việc làm của người đã tốt nghiệp.
• Hỗ trợ cả hai hướng — không coi việc ra ngoài là thất bại.
• Tạo cơ hội tiếp xúc với các lĩnh vực ngoài học thuật.
• Đào tạo kỹ năng chuyển được như một phần chính thức của chương trình.

Một điều đáng nhớ

Giá trị của quá trình làm tiến sĩ nằm ở những gì bạn trở thành có khả năng làm — không nằm ở việc bạn ở lại trong một hệ thống cụ thể.

Người dùng khả năng nghiên cứu để giải quyết vấn đề trong doanh nghiệp, trong chính sách, hoặc trong cộng đồng của họ không đi chệch khỏi mục đích của việc đào tạo — họ đang thực hiện nó ở nơi khác.

Câu hỏi thường gặp