Công cụ AI trong nghiên cứu: dùng ở đâu và ranh giới ở đâu

Các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang được nhiều người làm nghiên cứu dùng — và các tạp chí, quỹ tài trợ, cơ sở đào tạo đang lần lượt ban hành quy định.

Lưu ý quan trọng: quy định về vấn đề này thay đổi rất nhanh. Luôn kiểm tra hướng dẫn hiện hành của tạp chí bạn nộp bài, của quỹ tài trợ, và của cơ sở bạn làm việc — chúng khác nhau và đang được cập nhật liên tục.

Những cách dùng thường được chấp nhận

Hỗ trợ ngôn ngữ. Sửa ngữ pháp, cải thiện diễn đạt, đặc biệt hữu ích với người viết bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ. Đây là cách dùng được nhiều nơi chấp nhận, thường kèm yêu cầu khai báo.

Tóm tắt tài liệu để định hướng — nhưng vẫn phải đọc bản gốc trước khi trích dẫn.

Hỗ trợ lập trình — viết mã phân tích, sửa lỗi, giải thích đoạn mã. Với điều kiện bạn hiểu và kiểm tra được mã đó.

Tạo ý tưởng ban đầu — gợi ý hướng tiếp cận, đặt câu hỏi phản biện cho lập luận của bạn.

Việc hành chính — soạn thư, tổ chức ghi chú, định dạng.

Giải thích khái niệm ngoài chuyên môn hẹp của bạn — nhưng cần kiểm chứng.

Ranh giới về liêm chính

Không được để công cụ đứng tên tác giả. Đây là điểm gần như thống nhất giữa các tạp chí — tác giả phải là người chịu trách nhiệm được về công trình, và công cụ không chịu trách nhiệm được.

Bạn chịu trách nhiệm về toàn bộ nội dung — kể cả phần công cụ tạo ra. Nếu có sai sót hoặc đạo văn, trách nhiệm là của bạn.

Không dùng để tạo dữ liệu, kết quả, hoặc hình ảnh trình bày như dữ liệu thật. Đây là gian lận nghiên cứu, không phải vùng xám.

Không tạo tài liệu tham khảo bằng công cụ — chúng có thể bịa ra nguồn nghe rất thật.

Cẩn thận với việc dùng để viết phần nội dung khoa học — nhiều quy định phân biệt giữa hỗ trợ ngôn ngữ và tạo nội dung.

Với phản biện: nhiều tạp chí và quỹ tài trợ cấm đưa bản thảo đang phản biện vào công cụ AI — vì đó là tài liệu bảo mật và việc nhập vào có thể coi là tiết lộ.

Rủi ro về độ chính xác

Đây là rủi ro lớn nhất trong bối cảnh nghiên cứu:

• Công cụ có thể tạo ra nội dung sai một cách rất thuyết phục.
• Bịa tài liệu tham khảo — tên tác giả, tên bài, năm, số trang đều nghe hợp lý nhưng không tồn tại. Đây là vấn đề đã gây ra nhiều sự cố thật.
• Trích dẫn sai nội dung của nguồn có thật.
• Kém chính xác ở lĩnh vực hẹp và ở nội dung mới.
• Không phân biệt được đồng thuận khoa học với quan điểm thiểu số.
• Kiến thức có thể lỗi thời.

Nguyên tắc bắt buộc: mọi thông tin, số liệu và tài liệu tham khảo phải được kiểm chứng với nguồn gốc. Không bao giờ trích dẫn một tài liệu bạn chưa tự đọc.

Rủi ro về bảo mật

Phần này nhiều người không nghĩ tới:

• Dữ liệu bạn nhập có thể được lưu và trong một số trường hợp được dùng để huấn luyện — kiểm tra chính sách của công cụ.
• Không nhập dữ liệu nghiên cứu chưa công bố nếu chưa rõ về chính sách.
• Không nhập dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu — điều này có thể vi phạm cam kết trong hồ sơ đạo đức và quy định về bảo vệ dữ liệu.
• Không nhập bản thảo của người khác mà bạn đang phản biện.
• Không nhập thông tin thuộc bí mật của đối tác trong hợp tác nghiên cứu.
• Cẩn thận với ý tưởng chưa công bố của chính bạn.

Việc nên làm: tìm hiểu xem cơ sở của bạn có công cụ được phê duyệt với thoả thuận bảo mật phù hợp không — nhiều nơi đang triển khai.

Khai báo khi công bố

• Kiểm tra yêu cầu của tạp chí — hầu hết nay có mục về việc này.
• Nêu cụ thể — công cụ nào, dùng cho phần nào, ở mức nào.
• Khai báo khi phân vân — chi phí của việc khai báo thừa gần bằng không.
• Với luận án, kiểm tra quy định của cơ sở — nhiều nơi đã có hướng dẫn.
• Với hồ sơ xin tài trợ, kiểm tra quy định của quỹ.

Về công cụ phát hiện nội dung do máy tạo

Điểm cần biết rõ:

• Độ tin cậy còn hạn chế.
• Có nguy cơ kết luận sai với bài viết của người thật — đặc biệt với người viết bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ, vì văn phong của họ có thể giống với đặc điểm mà công cụ nhận diện.
• Không nên dùng làm bằng chứng duy nhất để kết luận vi phạm.
• Nhiều cơ sở đã cảnh báo về việc dựa vào chúng.

Với người bị nghi ngờ oan: lưu giữ các bản nháp và lịch sử chỉnh sửa là cách bảo vệ tốt nhất. Đây là lý do nên làm việc trên công cụ có lưu phiên bản.

Với nghiên cứu sinh

• Hỏi người hướng dẫn và cơ sở về quy định trước khi dùng.
• Cẩn thận với việc dùng để viết — giai đoạn làm nghiên cứu sinh là lúc bạn rèn kỹ năng viết học thuật, và việc để công cụ làm thay tước đi chính phần đó.
• Dùng để nhận phản hồi về bản nháp của mình thay vì để tạo bản nháp — đây là ranh giới hữu ích.
• Lưu bản nháp để chứng minh quá trình làm việc nếu cần.
• Nhớ rằng bạn sẽ phải bảo vệ luận án — bạn phải giải thích được mọi thứ trong đó.

Điều công cụ không thay được

• Đặt câu hỏi nghiên cứu đáng giá — điều này đòi hỏi hiểu biết về khoảng trống trong lĩnh vực.
• Phán đoán về phương pháp phù hợp với bối cảnh cụ thể.
• Diễn giải kết quả trong bối cảnh của ngành.
• Đánh giá chất lượng của bằng chứng.
• Chịu trách nhiệm.
• Nhận ra khi kết quả không hợp lý — điều này đòi hỏi trực giác từ kinh nghiệm.

Câu hỏi để tự kiểm tra

Trước khi dùng công cụ cho một việc, hỏi:

• Việc này có nằm trong phần tôi cần rèn kỹ năng không?
• Tôi có kiểm chứng được kết quả không?
• Tôi có giải thích được nó nếu bị hỏi không?
• Dữ liệu tôi nhập có nhạy cảm không?
• Quy định của tạp chí và cơ sở nói gì?
• Nếu việc này bị công khai, tôi có thoải mái không?

Một điều đáng nhớ

Các công cụ này có thể làm cho việc nghiên cứu nhanh hơn, nhưng trách nhiệm về từng câu trong công trình vẫn là của bạn — và điều đó không thay đổi.

Nhìn theo cách đó, câu hỏi không phải dùng hay không dùng, mà là dùng ở khâu nào để bạn vẫn đứng sau được mọi thứ mang tên mình.

Câu hỏi thường gặp