Sức khoẻ tâm thần trong nghiên cứu: nhóm rủi ro cao mà ít ai nói

Đây là chủ đề mà giới học thuật im lặng khá lâu, và gần đây bắt đầu được nói tới nhiều hơn.

Nhiều khảo sát ở các nước khác nhau ghi nhận tỉ lệ lo âu và trầm cảm ở nghiên cứu sinh cao hơn đáng kể so với dân số chung. Điều đó cho thấy đây không phải vấn đề của một vài cá nhân yếu đuối mà là đặc điểm của môi trường.

Vì sao môi trường này có rủi ro cao

Sự bất định kéo dài. Bạn làm việc nhiều năm mà không biết chắc kết quả có ra không, có công bố được không, và sau đó có việc làm không.

Không có ranh giới rõ. Công việc không kết thúc lúc năm giờ chiều. Luôn có thể đọc thêm, viết thêm, chạy thêm một thí nghiệm — nên rất khó nói mình đã làm đủ.

Đồng nhất bản thân với công việc. Nhiều người làm nghiên cứu coi công trình là phần mở rộng của chính mình. Khi bài bị từ chối, cảm giác không phải là bài chưa đạt mà là mình chưa đạt.

Cô đơn. Đề tài của bạn có thể chỉ vài người trên thế giới hiểu. Người thân không hiểu bạn đang làm gì, và bạn khó giải thích.

Phụ thuộc vào một người. Quan hệ với người hướng dẫn ảnh hưởng tới tiến độ, công bố, thư giới thiệu, và tương lai — sự phụ thuộc này tạo áp lực lớn.

So sánh liên tục. Người khác công bố, được giải, được học bổng — và điều đó hiển thị công khai.

Thu nhập thấp so với thời gian đầu tư và so với bạn bè cùng lứa.

Thất bại là phần thường xuyên của công việc. Thí nghiệm không ra, giả thuyết sai, bài bị từ chối. Điều này bình thường về mặt khoa học nhưng tích luỹ về mặt tâm lý.

Cảm giác giả mạo

Đây là hiện tượng rất phổ biến trong giới học thuật: cảm giác mình không đủ giỏi, mình được nhận vào do may mắn, và sớm muộn người ta sẽ phát hiện ra.

Điều đáng biết: phần lớn người trong môi trường này đều có cảm giác đó ở mức nào đó — kể cả người đã thành công. Việc nó phổ biến không làm nó dễ chịu hơn, nhưng biết rằng mình không đơn độc thường giúp được.

Cách xử lý:

• Nói ra với người cùng cảnh — bạn sẽ ngạc nhiên vì bao nhiêu người cũng vậy.
• Ghi lại những gì mình đã làm được, cụ thể — cảm giác không tương ứng với thực tế.
• Phân biệt giữa chưa biết và không đủ khả năng. Trong nghiên cứu, việc không biết là trạng thái bình thường.

Các dấu hiệu cần chú ý

Về công việc:

• Né tránh việc, trì hoãn kéo dài dù biết cần làm.
• Ngồi hàng giờ mà không làm được gì.
• Mất hứng thú với chính đề tài mình từng say mê.
• Không đọc được — không tập trung nổi vào một bài báo.

Về cơ thể:

• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
• Thay đổi rõ về ăn uống.
• Mệt kéo dài không hết sau khi nghỉ.
• Đau đầu, đau dạ dày, các triệu chứng không rõ nguyên nhân.

Về cảm xúc:

• Buồn bã kéo dài nhiều tuần.
• Lo âu thường trực.
• Cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc.
• Cảm giác vô nghĩa.
• Mất hứng thú với cả những thứ ngoài công việc.
• Rút khỏi bạn bè và gia đình.

Dấu hiệu nghiêm trọng cần hỗ trợ ngay:

• Suy nghĩ rằng mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình.
• Cảm giác tuyệt vọng về tương lai.
• Ý nghĩ làm hại bản thân.
• Dùng rượu hoặc chất kích thích để đối phó.

Với những dấu hiệu này, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn ngay — không chờ tới khi xong luận án, không chờ tới kỳ nghỉ. Đây là vấn đề sức khoẻ và có cách điều trị hiệu quả.

Nơi tìm hỗ trợ

• Dịch vụ tư vấn tâm lý của trường — nhiều cơ sở đào tạo có, và thường miễn phí cho người học. Nhiều người không biết là có.
• Bác sĩ — cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý.
• Các đường dây hỗ trợ tâm lý.
• Người hướng dẫn hoặc bộ phận đào tạo — nếu vấn đề liên quan tới tiến độ, việc thông báo sớm thường mở ra phương án bạn không biết.

Về việc ngại tìm hỗ trợ: trong giới học thuật có tâm lý cho rằng chịu đựng là một phần của nghề. Đây là quan niệm gây hại và đang thay đổi. Tìm hỗ trợ là việc thực tế, giống như đi khám khi đau chân.

Tự bảo vệ

Về ranh giới:

• Đặt giờ làm và giữ nó — công việc nghiên cứu không có điểm dừng tự nhiên, nên bạn phải tạo ra nó.
• Có ngày nghỉ thật — không mang máy tính, không đọc bài.
• Tách không gian làm việc và nghỉ nếu có thể.
• Học cách nói không với các việc ngoài phạm vi.

Về nhịp:

• Đo bằng công việc đã làm, không bằng kết quả — kết quả nghiên cứu không kiểm soát được.
• Chia mục tiêu nhỏ để có cảm giác tiến triển trong một hành trình nhiều năm.
• Ghi lại việc đã làm mỗi tuần — điều này chống lại cảm giác không làm được gì.

Về nền tảng:

• Ngủ đủ — thiếu ngủ ảnh hưởng trực tiếp tới tâm trạng và khả năng tư duy.
• Vận động đều — có bằng chứng rõ về tác động với lo âu và trầm cảm.
• Ăn đủ và đúng giờ.
• Ra ngoài trời hằng ngày.

Về quan hệ:

• Giữ quan hệ ngoài học thuật — bạn cần người không hỏi về tiến độ luận án.
• Có nhóm đồng hành với người cùng cảnh — đây là biện pháp hiệu quả nhất chống lại sự cô đơn của nghề.
• Nói với người thân về những gì bạn đang trải qua, dù họ không hiểu chi tiết công việc.

Về danh tính:

• Giữ những phần khác của mình — sở thích, vai trò trong gia đình, cộng đồng. Người chỉ có một danh tính rất dễ tổn thương khi phần đó gặp khó.

Với người hướng dẫn và người quản lý

Môi trường ảnh hưởng lớn hơn nỗ lực cá nhân:

• Đặt kỳ vọng thực tế về tiến độ.
• Phản hồi về công trình, không về con người.
• Ghi nhận tiến bộ, không chỉ chỉ ra thiếu sót.
• Tôn trọng thời gian nghỉ — không nhắn tin công việc vào đêm và cuối tuần.
• Chú ý dấu hiệu ở người mình hướng dẫn và hỏi trực tiếp.
• Biết giới thiệu tới nguồn hỗ trợ — bạn không phải chuyên gia tâm lý, nhưng bạn có thể chỉ đường.
• Không dùng sự sỉ nhục làm phương pháp.

Với cơ sở đào tạo: có dịch vụ hỗ trợ tâm lý, phổ biến rộng rãi để người học biết, và tạo cơ chế để người học nêu vấn đề mà không sợ ảnh hưởng tới việc học.

Nếu bạn thấy đồng nghiệp có dấu hiệu

• Hỏi trực tiếp và cụ thể. Việc hỏi không làm tăng nguy cơ — nó thường là điều người đó đang cần.
• Lắng nghe mà không vội đưa lời khuyên.
• Đừng giảm nhẹ — không nói ai cũng vậy hoặc cố lên.
• Giúp họ tìm hỗ trợ, đề nghị đi cùng nếu cần.
• Nếu có dấu hiệu nghiêm trọng, đừng để họ một mình và tìm hỗ trợ ngay.

Một điều đáng nhớ

Luận án hoặc công trình nghiên cứu là việc quan trọng, nhưng nó không quan trọng hơn sức khoẻ của người làm ra nó.

Một dự án có thể hoãn, đổi hướng, hoặc dừng. Nhiều thứ khác thì không — và giữ được góc nhìn đó trong những giai đoạn khó là điều đáng giá hơn bất kỳ chương nào bạn viết được.

Câu hỏi thường gặp